Πριν η οικολογία γίνει επιστήμη, πολιτική και καθημερινή αγωνία, υπήρξαν άνθρωποι που στάθηκαν απέναντι στη φύση με έναν τρόπο σχεδόν αδιανόητο για την εποχή τους. Όχι ως ιδιοκτήτες, όχι ως διαχειριστές ενός αποθέματος, όχι ως κυρίαρχοι ενός κόσμου φτιαγμένου για να εξαντλείται στην ανθρώπινη χρήση. Ο Φραγκίσκος της Ασίζης ήταν ένας από αυτούς.
Βέβαια, θα ήταν άδικο και ιστορικά άστοχο να τον παρουσιάσουμε σαν έναν «οικολόγο» με τη σημερινή έννοια. Αυτό που έκανε ήταν ίσως βαθύτερο: άλλαξε το ηθικό βλέμμα με το οποίο ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί μπροστά στον κόσμο.
Η φύση όχι ως «περιβάλλον» , αλλά ως συγγένεια
Ο Φραγκίσκος γεννήθηκε στην Ασίζη της Ιταλίας, στα τέλη του 12ου αιώνα, μέσα σε έναν κόσμο βαθιά ιεραρχημένο, θρησκευτικό, πολεμικό και κοινωνικά άνισο. Επέλεξε όμως μια ζωή ριζικής απλότητας. Η φτώχεια του δεν ήταν απλώς άρνηση της ιδιοκτησίας. Ήταν μια προσπάθεια να απογυμνωθεί ο άνθρωπος από την αλαζονεία του.
Σε αυτή την απογύμνωση χωρούσε και η σχέση του με τη φύση. Ο ήλιος, το νερό, η φωτιά, η γη, τα ζώα και τα πουλιά δεν εμφανίζονται στη σκέψη του σαν άψυχα στοιχεία ενός εξωτερικού περιβάλλοντος. Γίνονται αδέλφια. Στον περίφημο Ύμνο των Πλασμάτων, ο Φραγκίσκος μιλά για τον «αδελφό Ήλιο», την «αδελφή Σελήνη», τον «αδελφό Άνεμο», την «αδελφή Νερό», τη «μητέρα Γη».
Αυτή η γλώσσα μπορεί σήμερα να μας φαίνεται ποιητική ή θρησκευτική. Όμως πίσω της υπάρχει μια οικολογική επανάσταση: ο άνθρωπος δεν βρίσκεται έξω από τη δημιουργία. Δεν στέκεται πάνω από τον κόσμο, αλλά μέσα σε αυτόν. Είναι συγγενής με ό,τι τον περιβάλλει.
«Ταπεινότητα»
Η σύγχρονη περιβαλλοντική κρίση που βιώνουμε δεν είναι μέχρι τώρα έχει αντιμετωπιστεί ώς ένα τεχνικό πρόβλημα. Δεν είναι μόνο ζήτημα εκπομπών, αποβλήτων, κακής διαχείρισης ή ανεπαρκούς νομοθεσίας. Είναι και πρόβλημα φαντασίας. Φανταστήκαμε τον άνθρωπο ως κέντρο όλων των πραγμάτων και τη φύση ως αποθήκη. Από εκεί ξεκινούν πολλά.
Ο Φραγκίσκος κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η ταπεινότητα, στον δικό του κόσμο, δεν είναι αδυναμία. Είναι τρόπος να θυμηθεί ο άνθρωπος το μέτρο του. Δεν σημαίνει να αρνηθούμε την ανθρώπινη αξία, αλλά να πάψουμε να τη μετατρέπουμε σε δικαίωμα κυριαρχίας πάνω σε κάθε άλλη μορφή ζωής.
Ίσως η πιο επίκαιρη οικολογική του κληρονομιά να είναι ακριβώς αυτή: χωρίς ταπεινότητα, η προστασία της φύσης γίνεται εύκολα ακόμη μία μορφή διαχείρισης από τα πάνω.
Δεν αρκεί δηλαδή να «αγαπάμε» τη φύση αφηρημένα. Το δύσκολο είναι να δεχτούμε ότι δεν μας ανήκει . Ότι ένα δάσος δεν υπάρχει μόνο επειδή προσφέρει ξυλεία, αναψυχή, τουρισμό ή αισθητική απόλαυση. Υπάρχει και για τον εαυτό του. Υπάρχει ως κοινότητα ζωής. Aυτή ίσως ήταν μια πνευματική απαρχή της έννοιας της εγγενούς αξίας. Δηλαδή η αξία που έχει κάθε έμβιο ον και σε άλλες ηθικές φιλοσοφίες επεκτείνονται ακόμα και σε γεωμορφολογικούς σχηματισμούς ως έμψυχες αυταξιακές οντότητες.
Από τον Φραγκίσκο στη σύγχρονη οικολογική σκέψη
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Φραγκίσκος ανακηρύχθηκε προστάτης της οικολογίας από τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ το 1979. Ούτε είναι τυχαίο ότι η εγκύκλιος Laudato si' του Πάπα Φραγκίσκου, ένα από τα σημαντικότερα σύγχρονα θρησκευτικά κείμενα για την οικολογική κρίση, παίρνει τον τίτλο της από τον ύμνο του Αγίου της Ασίζης.
Η αξία του όμως δεν περιορίζεται στο θρησκευτικό πλαίσιο. Ακόμη και κάποιος που προσεγγίζει τη φύση από επιστημονική, παιδαγωγική ή κοσμική οπτική μπορεί να αναγνωρίσει εδώ κάτι ουσιαστικό: η περιβαλλοντική ηθική δεν γεννιέται μόνο από τη γνώση. Γεννιέται και από τη σχέση.
Μπορούμε να μάθουμε σε ένα παιδί τι είναι η φωτοσύνθεση, τι είναι η διάβρωση, τι είναι η κλιματική αλλαγή. Όλα αυτά είναι αναγκαία. Αν όμως δεν μάθει ποτέ να αισθάνεται ότι το δέντρο, το χώμα, το νερό και το πουλί δεν είναι απλώς «θέματα ύλης», τότε η γνώση μένει μισή. Γίνεται πληροφορία χωρίς δεσμό.
Η περιβαλλοντική εκπαίδευση ως άσκηση σχέσης
Εδώ ο Φραγκίσκος συναντά την περιβαλλοντική εκπαίδευση με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο. Δεν μας προσφέρει μια μέθοδο διδασκαλίας, αλλά μια στάση. Μας καλεί να δούμε τη φύση όχι σαν διακοσμητικό φόντο μιας ανθρώπινης ιστορίας, αλλά σαν συνομιλητή.
Αυτό έχει σημασία. Γιατί σε μια εποχή όπου η περιβαλλοντική γλώσσα γίνεται συχνά ψυχρή, γεμάτη δείκτες, ποσοστά, σενάρια και καταστροφικές καμπύλες, χρειαζόμαστε και μια άλλη γλώσσα. Όχι για να αντικαταστήσει την επιστήμη, αλλά για να την κάνει κατοικήσιμη από την ανθρώπινη ευαισθησία.
Η επιστήμη μάς λέει τι συμβαίνει. Η ηθική μάς ρωτά τι είδους άνθρωποι θέλουμε να είμαστε μπροστά σε αυτό που συμβαίνει.
Μια δύσκολη επικαιρότητα
Σήμερα, η εικόνα ενός ανθρώπου που μιλά στα πουλιά ή αποκαλεί τη γη μητέρα μπορεί να παρεξηγηθεί εύκολα ως ρομαντισμός. Όμως ίσως το πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι ότι έχουμε υπερβολικό ρομαντισμό. Ίσως είναι ότι χάσαμε κάθε ικανότητα να συγκινούμαστε χωρίς να ντρεπόμαστε γι' αυτό.
Τα δάση καίγονται, τα εδάφη φτωχαίνουν, το νερό γίνεται πεδίο σύγκρουσης, τα ζώα εξαφανίζονται από το τοπίο πριν καν προλάβουμε να τα γνωρίσουμε. Απέναντι σε όλα αυτά, η φραγκισκανή ματιά δεν είναι λύση από μόνη της. Είναι όμως αντίδοτο σε μια εσωτερική ασθένεια: στην πεποίθηση ότι μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε σαν να μην οφείλουμε τίποτα σε κανέναν.
Ο Φραγκίσκος της Ασίζης δεν μας δίνει τεχνικό σχέδιο διαχείρισης. Μας δίνει κάτι πιο απλό και ίσως πιο απαιτητικό: ένα μάθημα συγγένειας. Μας θυμίζει ότι η οικολογική κρίση δεν θα λυθεί μόνο όταν μάθουμε να μετράμε καλύτερα τη φύση, αλλά όταν μάθουμε ξανά να στεκόμαστε μπροστά της με σεβασμό.
Και ίσως από εκεί αρχίζει κάθε πραγματική περιβαλλοντική ηθική.
